Het is kwart over elf 's avonds. Je hebt je telefoon al drie keer weggelegd en drie keer weer opgepakt. Je leest dat ene appje voor de zoveelste keer terug en probeert eruit op te maken of hij nou boos was of gewoon moe. Morgen ga je het gesprek voeren. Je hebt het in je hoofd al vier keer geoefend, en in alle vier de versies zeg jij precies het juiste, waarna hij eindelijk snapt wat je bedoelt.
Je bent slim. Je hebt de boeken gelezen. Je weet donders goed dat dit niet gezond is.
En toch lig je daar, om kwart over elf, aan je zinnen te schaven.
Waarom gewoon weggaan niet werkt
Als je in dit soort relatie zit, krijg je van de buitenwereld meestal maar één vraag: waarom ga je niet weg. Alsof het een kwestie van doorpakken is. Alsof je gewoon nog niet genoeg reden hebt gehad.
Maar er is iets anders aan de hand, en dat is precies waarom "gewoon weggaan" niet werkt.
Pia Mellody, psycholoog en therapeut, schreef er een heel boek over en noemt dit liefdesverslaving. Dat klinkt hard. Het is bedoeld als verklaring. Je karakter heeft er namelijk weinig mee te maken. Je brein heeft opluchting gekoppeld aan één specifieke persoon, en dat systeem draait gewoon door.
Lees deze vier kenmerken eens met jouw relatie in je hoofd. Het zijn dezelfde vier waarmee elke andere verslaving wordt herkend.
- Het draait alleen nog om die ander. Je denkt er uren per dag aan. Je analyseert, herleest, plant.
- Je stopt niet, terwijl je het wel wil. Je hebt jezelf al zo vaak beloofd dat je niet meer zou reageren.
- Je gaat door terwijl het schade doet. Je slaapt slechter, je werkt slechter, je vrienden hoor je minder.
- Je hebt steeds meer nodig voor steeds minder. Waar vroeger één berichtje je een dag rust gaf, heb je nu een heel weekend samen nodig om even niet ongerust te zijn.
En dat verandert de vraag. De vraag is niet meer waarom je niet weggaat. De vraag is waarom je blijft terugkomen voor iets waarvan je allang weet hoe het afloopt.
"Je weet dat ze niet goed voor je zijn, maar ow zo lekker.. Oeeeee nog eentje dan, dat kan toch geen kwaad zeker?"
Precies dat. Je weet het. Het is alleen zo lekker.
De fantasie die je over hem heen legt
De meeste vrouwen die ik spreek denken dat ze verliefd zijn op een persoon. Dat zijn ze meestal niet. Ze zijn verliefd op een beeld dat ze al veel langer met zich meedragen.
Mellody legt uit hoe dat werkt. Ergens in je kindertijd heb je een voorstelling gemaakt van hoe de ideale ander eruit zou zien. Iemand die je eindelijk ziet. Iemand bij wie je niet je best hoeft te doen. Dat beeld heb je jarenlang bewaard.
En toen kwam hij. En jij legde dat gezicht over het zijne heen.
Vanaf dat moment kijk je niet meer naar wie hij is, maar naar wie hij zou kunnen zijn als hij zich even zou gedragen zoals in jouw beeld. Elk lief gebaar is bewijs dat het beeld klopt. Elke keer dat hij afhaakt is een uitzondering, een slechte week, iets met zijn werk.
Dan komt het stukje dat bijna niemand ziet aankomen: je wordt boos op hem. Niet omdat hij iets fout doet, maar omdat hij zich niet aan jouw fantasie houdt. Je hebt hem een rol gegeven zonder het te vragen, en nu speelt hij hem niet.
Die boosheid zegt iets. Er wordt gestuurd.
Hoe je hem/haar tot hogere macht maakt
Wat er dan gebeurt is dat de ander langzaam groter wordt dan jij.
Zijn humeur bepaalt hoe jouw dag verloopt. Zijn mening over je nieuwe werk weegt zwaarder dan die van jezelf. Als hij een dag niet reageert, twijfel je niet aan hem, maar aan jou.
Mellody noemt dit de ander tot Higher Power maken. Almachtig, perfect, en belangrijker dan jezelf. Het is een van de drie overtuigingen die dit patroon overeind houden. De andere twee zijn dat je altijd en overal warme aandacht van iemand mag verwachten, en dat iemand anders er wel voor gaat zorgen dat het goed met je komt.
Alle drie zijn ze volstrekt logisch voor een kind van zeven. Alle drie werken ze niet meer als je volwassen bent.
Controle voelt als liefde, liefde laat los
Ik zeg het maar gewoon rechtstreeks: het regelen, het sussen, het plannen, het analyseren van zijn stemming, dat is geen liefde. Dat is controleliefde.
Het voelt alleen wel als liefde, en dat is de wreedste truc van het hele patroon. Want je doet het met je hele hart. Je meent het.
Kijk eens naar dit rijtje, dat uit hetzelfde werk komt.
Wat in een toxische dans gebeurt: je verwacht dat de één de ander repareert en redt. Je kunt afstand niet verdragen, dus je klampt. Jullie zitten voortdurend in elkaars problemen en gevoelens, tot je niet meer weet welke stemming van wie is. Praten doe je om je te verdedigen, uit te leggen of iets voor elkaar te krijgen.
Wat in gezonde liefde gebeurt: je zorgt allebei voor jezelf. Jouw humeur hangt niet aan zijn humeur. Je kunt alleen zijn zonder dat het leegte wordt. Praten doe je om elkaar te begrijpen. En je kunt oprecht om iemand geven en tegelijk loslaten. Liefdevolle onthechting, heet dat.
Lees dat laatste nog eens. Om iemand geven, en loslaten. Voor de meeste vrouwen in dit patroon klinkt die combinatie als een tegenstelling. Als je van iemand houdt, dan doe je toch alles? Dan geef je toch niet op?
Nee. Als je van iemand houdt, dan laat je diegene een eigen mens zijn. Alles doen is iets anders. Alles doen is sturen.
En dan de zin die alles goedmaakt
Er is nog één laatste plek waar de controle zich verstopt, en dat is de beste schuilplaats van allemaal.
Ik doe het niet voor mezelf.
Ik doe het voor de kinderen. Voor zijn moeder, die zo aan mij gehecht is. Voor het gezin. Voor hem, want hij heeft het zwaar gehad en niemand snapt hem zoals ik.
Zo lang je dat zegt, hoef je nergens naar te kijken. Volhouden voor een ander is namelijk niet zwak. Dat heet loyaal zijn, en daar krijg je van iedereen gelijk in.
En het is bijna nooit waar.
Dat schrijf ik niet om je een rotgevoel te geven. Ik schrijf het omdat dit meestal de zin is die als laatste sneuvelt, en pas als hij sneuvelt komt er beweging. Want zolang jij het voor een ander doet, hoef jij niet te voelen wat er onder het regelen zit.
Loslaten kan pas als je je eigen pijn aangaat
Onder al dat sturen zit meestal iets heel simpels en heel oud. Angst om alleen te zijn. Het idee dat je zonder deze persoon niet overeind blijft. De stille overtuiging dat je jouw eigen verdriet niet kunt dragen als het echt komt.
Zolang je bezig bent met hem, hoef je daar niet naartoe. Dat is de functie van het patroon. Geen fout dus. Ooit was het een oplossing die je hard nodig had.
En dat is ook meteen de reden dat nieuw gedrag zo eng voelt. Als je stopt met regelen, komt er ruimte. En in die ruimte zit precies datgene waar je al die tijd omheen liep.
Mellody schrijft er een zin over die ik vaak aanhaal, omdat hij zo droog is dat je hem niet kunt wegwuiven: de belangrijkste persoon in jouw leven die jou consequent warme aandacht kan geven, ben jijzelf.
Niet als afscheid van de liefde. Als voorwaarde ervoor.
Wat je hier vandaag al mee kunt
Je hoeft geen beslissing te nemen over de relatie om vandaag iets te veranderen. Dat is zelfs geen goed idee, want beslissingen die je neemt om van de spanning af te komen zijn zelden de jouwe.
Wat wel kan, zijn vier dingen. Ik gebruik ze al jaren in mijn trainingen, en ze staan bijna woordelijk zo ook in de principes van Al-Anon, waar ze al tachtig jaar met dit soort dynamieken werken.
1. Stop met dirigeren en helpen. Haal de hete adem uit zijn nek. Geen hints, geen subtiele opmerkingen, geen gesprekken die eigenlijk correcties zijn. Je hoeft hem niets meer te laten inzien.
2. Bemoei je met je eigen zaken. Los zijn problemen niet op. Bel niet zijn werk, regel niet zijn afspraken, gladstrijken hoeft niet. Laat de gevolgen bij hem waar ze horen.
3. Sluit je achterdeurtjes en escapes. Dit is de lastigste. Achterdeurtjes zijn alle kleine openingen die je laat staan zodat je nooit helemaal hoeft los te laten. Zijn spullen die nog bij jou liggen. Het appje op zondagavond dat nergens over gaat. Vrienden blijven, voor nu. En de escapes zijn wat je gebruikt om het niet te voelen: die tweede fles, drie uur scrollen, meteen een nieuwe datingapp. Zolang die deurtjes openstaan, hoef je nergens doorheen.
4. Focus op jezelf. Vul de tijd die vrijkomt. Niet met piekeren, met iets echts. Een cursus, vriendinnen, sporten, dat ding dat je al twee jaar wil.
En twee dingen die het verschil maken:
- Reageer niet op bommen. Boosheid en verleiding (love bombing) zijn allebei uitnodigingen om terug de dans in te stappen. Vriendelijk blijven en niet meedoen voelt als kil doen. Dat is het niet, het is gewoon een grens.
- Kijk naar jou, niet naar hem. Je bent gewend zijn signalen te lezen. Draai het om. Wat gebeurt er in jouw lijf als hij drie uur niet reageert? Daar zit je informatie.
Merk je dat dit lijstje weerstand oproept? Mooi. Dan klopt het. Alle drie de punten halen precies datgene weg wat jou het gevoel van grip gaf.
Tot slot
Je bent niet naïef en je bent niet zwak. Je zit in een patroon dat ooit slim was, dat een echte functie heeft, en dat zichzelf in stand houdt omdat het je iets geeft waar je op dat moment niets anders voor hebt.
De eerste stap is niet weggaan. De eerste stap is eerlijk kijken naar wat je precies aan het sturen bent, en wat je dacht dat het je zou opleveren.
Daar heb ik een werkblad voor gemaakt: Hard werken voor liefde. Drie oefeningen, een pen en twintig minuten. Je hoeft er niets voor te besluiten. Je hoeft alleen op te schrijven wat er al is.