Je bent voor iedereen de sterke. Degene die het overzicht houdt, die aanvoelt wat een ander nodig heeft nog voor die het zelf doorheeft, die altijd even kan bijspringen. Mensen zeggen tegen je dat je zo rustig bent. Dat je zo goed luistert.
En aan het eind van de week ben je leeg. Niet een beetje moe, maar echt op. Er was ook niemand die vroeg hoe het eigenlijk met jou ging, en dat viel je pas achteraf op.
Je weet best wat het antwoord zou moeten zijn. Beter voor jezelf zorgen. Vaker nee zeggen. Om hulp vragen. Je hebt het waarschijnlijk al honderd keer gedacht, en misschien zelfs een keer geprobeerd.
Maar zodra je het echt doet, komt er iets naars omhoog. Een ongemakkelijk gevoel dat zegt: dit is egoïstisch. En daar stopt het, elke keer weer.
In dit stuk laat ik je zien waar dat gevoel vandaan komt, waarom het je precies op de verkeerde plek vasthoudt, en wat je eraan kunt doen.
Je zorgzaamheid is geen fout
Laten we daar beginnen, want dat wordt vaak overgeslagen.
Je bent behulpzaam, empathisch en zorgzaam. Dat is geen aangeleerde tic en geen zwakte. Het is een echte kwaliteit. Je voelt fijn aan wat er speelt, je bent er voor mensen, je draagt makkelijk mee. De wereld heeft mensen zoals jij hard nodig.
Het probleem zit hem niet in die kwaliteit. Het zit hem in de dosis.
Elke kwaliteit heeft een keerzijde
Daniel Ofman bedacht hier een simpel model voor, het kernkwadrant. Het idee: elke kwaliteit die je hebt, kent een te-veel-variant. Doe je er te veel van, dan slaat je kwaliteit om in iets wat je in de weg zit. Ofman noemt dat je valkuil, en hij noemt het "te veel van het goede".
Bij jouw zorgzaamheid ziet dat er zo uit.
Te veel zorgen wordt wegcijferen. Te veel meevoelen wordt jezelf voorbijlopen. Te veel beschikbaar zijn wordt nooit meer aan jezelf toekomen. En dat blijft niet bij een gevoel.
Op een gegeven moment trekt je lijf aan de bel. Vermoeidheid die niet weggaat met slapen. Een buik die van slag is en waar de dokter niks bijzonders aan kan vinden. Die gespannen schouders die je pas 's avonds op de bank opmerkt, als het te laat is om er nog iets mee te doen.
Dat is geen pech en geen toeval. Je lichaam bewaakt de grens die jij zelf niet neemt. Als jij geen stop zegt, zegt je lijf het uiteindelijk voor je. En je lijf onderhandelt niet.
De uitweg die geen uitweg blijkt
Tot zover is de oplossing helder. Als wegcijferen te veel van het goede is, dan is het antwoord het gezonde tegenovergestelde. Ofman noemt dat je uitdaging: precies datgene wat je nog mag bijleren.
Voor jou is dat: zelfzorg. Grenzen stellen. Jezelf op één durven zetten. En ontvangen, voor veel zorgzame vrouwen het allermoeilijkste van het rijtje. Geven kun je blindelings. Krijgen voelt ongemakkelijk, alsof je iets afpakt.
Dus je weet wat je te doen staat. En toch kom je er niet.
Dat komt door het vierde vak.
Je allergie blokkeert je uitdaging
In het kernkwadrant hoort bij elke uitdaging een allergie. Dat is te veel van die uitdaging, en het is precies het gedrag waar je bij anderen niet tegen kunt.
Bij zelfzorg is die allergie: egoïsme. Mensen die alleen aan zichzelf denken. Die anderen laten stikken. Die overal wegkomen omdat ze nooit iets teruggeven. Je kent ze waarschijnlijk meteen bij naam, en je voelt de irritatie al opkomen. Zo wil jij nooit worden.
En daar zit de val.
Je valkuil en je allergie liggen recht tegenover elkaar. Aan de ene kant wegcijferen, aan de andere kant egoïsme. Jij staat helemaal aan de wegcijfer-kant, en je bent zó allergisch voor die andere kant dat je geen enkele stap die kant op durft te zetten. Ook de gezonde niet.
Want elke beweging weg van het wegcijferen voelt als een beweging richting egoïsme. Nee zeggen voelt egoïstisch. Om hulp vragen voelt egoïstisch. Een avond voor jezelf houden voelt egoïstisch.
Zolang zelfzorg en egoïsme in je hoofd hetzelfde zijn, kun je geen kant op. Je allergie maakt je uitdaging onbereikbaar. En dus blijf je staan waar je staat, en blijft je lijf het werk doen.
Er zit een hele wereld tussen
Hier zit de opening. Want die twee liggen niet naast elkaar, en zelfzorg is niet het eerste stapje op weg naar egoïsme.
Teken een lijn met vier zones. Van links naar rechts: je valkuil, je kwaliteit, je uitdaging, je allergie.
Bij jou wordt dat: wegcijferen, zorgzaam, zelfzorg, egoïsme.
Neem een ander voorbeeld, dan zie je het patroon meteen. Verstikkend, betrokken, vrij laten, verwaarlozen. Betrokken zijn is mooi. Doe je er te veel van, dan word je verstikkend. Iemand vrij laten is ook mooi. Doe je daar te veel van, dan verwaarloos je. En de twee buitenste zones zijn allebei mis.
Zo werkt het bij jou ook. De balans ligt in de twee middelste zones, en die horen bij elkaar. Je zorgzaamheid en je zelfzorg staan pal naast elkaar in het gezonde midden. Ze sluiten elkaar niet uit, ze horen samen.
Wegcijferen en egoïsme staan allebei buiten dat midden. Het zijn de twee uitersten, ieder aan een kant. Jij zit in de linker uiterste zone, en je bent bang voor de rechter. Maar de weg daartussen loopt niet van de een naar de ander. Die loopt naar het midden.
Zelfzorg is dus niet een beetje egoïsme. Het is de zone waar je thuishoort, samen met de zorgzaamheid die je al hebt.
En het verschil met echt egoïsme is goed te benoemen, zodra je ernaar durft te kijken.
Gezonde zelfzorg is: nee zeggen tegen een extra klus omdat je week al vol zit. Vragen of iemand anders kan rijden, want jij bent moe. Naar bed gaan in plaats van nog één appje beantwoorden. Eerlijk zeggen dat iets je te veel wordt.
Echt egoïsme is: iemand laten stikken met een probleem dat je makkelijk kon oplossen. Structureel alles door anderen laten doen en zelf nooit thuis geven. Je verantwoordelijkheid stelselmatig doorschuiven. Altijd nemen en nooit iets teruggeven.
Het onderscheid zit hem hierin: egoïsme gaat ten koste van de ander. Zelfzorg zorgt dat jij niet omvalt, zodat je er kunt blijven zijn. Het een laat mensen vallen, het ander maakt juist dat je iets te geven hebt.
Bijna alles wat jij "egoïstisch" noemt, staat gewoon in de middelste zone. Bij gezonde zelfzorg. Je hebt het alleen nooit zo geleerd.
Waarom je dit nooit hebt geleerd
Dat is trouwens het punt. Dit is geen karakterfout en je hoeft jezelf hier niks over te verwijten.
Ergens in je leven is je duidelijk geworden dat er van jou verwacht werd dat je sterk was, meedacht, meehielp, de sfeer goed hield. Misschien omdat er thuis iemand was die het zwaar had. Misschien omdat jij nu eenmaal degene was die het snelst aanvoelde wat er nodig was. Je hebt geleerd om te geven, en je bent daar heel goed in geworden.
Wat je niet hebt geleerd, is ontvangen. En je hebt ook nooit geoefend hoe zelfzorg eruitziet zonder dat het iemand tekortdoet, want dat heeft niemand je voorgedaan.
Dat is precies de reden dat het nu zo ongemakkelijk voelt. Niet omdat het fout is, maar omdat het nieuw is.
Wat je hiermee kunt doen
Drie dingen om mee te beginnen.
Kijk waar je nu staat. Welk gedrag bij anderen kun je echt niet uitstaan? Grote kans dat je daar je allergie te pakken hebt. En grote kans dat jij precies aan de andere kant van diezelfde as bent gaan wonen.
Zoek de grijstinten. Pak drie dingen die jij eigenlijk nodig hebt en die je nu tegenhoudt omdat ze egoïstisch voelen. Leg ze naast dat rijtje hierboven. Is dit iemand laten vallen, of is dit jezelf ook meenemen?
Zoek iemand die het voordoet. Ken je iemand die goed voor zichzelf zorgt én warm blijft naar anderen? Kijk eens heel precies naar wat diegene doet. Hoe zegt zij of hij nee? Hoe reageert diegene op een compliment? Wat gebeurt er als iemand iets vraagt terwijl het niet uitkomt? Daar zit je huiswerk, en het is concreter dan je denkt.
Tot slot
Ga je hiermee aan de slag, dat kan via dit >> werkblad dan zul je merken dat het ongemakkelijk voelt. Dat schuldgevoel komt op, precies zoals je verwachtte.
Dat is geen teken dat je het fout doet. Dat is het teken dat je uit je valkuil stapt, en dat voelt altijd even raar. Nieuw gedrag voelt nooit meteen vertrouwd, anders was het geen nieuw gedrag.
Het goede nieuws is dat je hier niks voor hoeft af te leren. Je zorgzaamheid mag blijven, die is prachtig. Je hoeft er alleen iemand aan toe te voegen aan het rijtje mensen voor wie je zorgt.
Jezelf.